Мақоми дин ва атеизму озодфикрӣ дар маданият

 

Чаҳонбинии динй тассавуроти хаёлии одамон нисбат ба ходисоти олам буда, бо ахкому акидахое асос ёфта, ки онхоро аз руи аклу мантик исбот кардан номумкин аст. Хусусияти асосии дин омузиши олам тавассути ба ду кисм таксим намудани он:

1.Ин дунёӣ 2.Он дунёӣ.Э ътикод ба худо,низоми расму оинҳо ва аҳкомҳо мебошад. Дин калимаи арабй буда маънояш расму ода таст. Дин дар чамъияти ибтидой пайдо шудааст. Ҷамъи арабии он «адён» аст. Дар забонхои европой ин мафхум ба калимаи лотинии «религия» ифода шудааст, ки маънии он эътикод, тақво, худопарастй аст. Ба мафхуми дин таърифҳои гуногун дода шудааст. Дар таърифҳо аксаран кўшидаанд як ё якчанд ҷиҳату хусусиятҳои динро ҳамчун хусусияти асосии он ба қалам
диханд, Ч.Ч. Фрэзер диншиноси англис дар ин бора гуфтааст, ки«Наметавон ба дин таърифе дод, ки хамаро конеъ кунад».

Худи Ч.Ч. Фрэзер мафхуми динро хамчун мехрубонй кардан ва ором кардани куввахое. ки аз болои одамон, хокимият ва рафти хдводиси табий ва зиндагии онхоро идораву назорат мекунанд таъриф додаст. farhangshinosi дигари англис Э.Ю. Майлор динро «хадди акали эътикод ба мавчудоти рухонй» мешуморад; К. Маркс динро «Афъюни халк», А. Фейербах «Мохияти бегонашудаи худи инсон» ё аниктараш «инъикос (рефлексия)-и мохияти инсон дар худи худаш», Ф. Энгельс динро «ба чуз инъикоси хаёли фантастики дар сари одамон аз он куввахои беруние, ки дар хаёти харрузаи онхо, аз болои онхо хукмронй мекунанд, инъикосе, ки куввахои заминй шакли гайри заминй мегиранд чизи дигаре кест» гуфта таъриф додааст.

Пайдоиши динро мутаалик ба чамъияти ибтидой медо-нанд. Нотавонию очизии одами вахшй дар мубиризаи зидди куввахои табиат гуё боиси пайдоиши эътикод ба худохо, шай-тонхо, муъчизахо ва гайра шуданд. Дар давраи чамоаи ибтидой динхои фетишизм, тотемизм, анимизм, магия (сехру чоду) шакли хатмии дин ба шумор мерафтанд. Дар давраи таназзули сохти чомеаи ибтидой ва пайдоиши чамъияти синфи динхои яхудй, хиндуя, синтоизм, конфуцийчигй ба вучуд меоянд. Дар давраи ташаккулёбии чамъияти синфй динхои чахонй-буддой, масехият ва ислом пайдо шуданд. Динхо як кисми таркибии тафаккури фархангии чомеаро ташкил медиханд. Дин ин худ як навъи маданият аст. Ва чун як навъи маданият, чун яке аз унсурхои мухими фарханг дар ташаккулёбии дигар шаклхои маданият дар санъати наккошй, меъморй, хайкалтарошй ва гайра макоми махсусеро ишгол мекунад. Чунончй накшу нигорхои ибодат-хонахои Мисри кадим, хайкалчахои гилину чубини ибодат-хонахо, ахромхо дар Миср, хайкалхои худобой юнонй-олиха Афина, Посейдон, Акрополи Афина ва гайра шаходати ин гуфта-хост.

Ғайр аз ин дин чун як падидаи фархангй дар худ суннатҳои бехтарини халкиро хифз иамуда, онро кабул намуда такмил медихад ва аз наел ба наел чун арзиш мерос дода, боиси дароз-умрию пойдорй онхо мегардад. Талкини некй ва накукори, мубо-ризаи хайру шар, неку бад, галабаи некй ба бадй, дар таълимоти Зардуштия, дар эчодиёт дахонии халкхои Шарки кадим, ки онхо баътар аз тарафи шоир А. Фирдавсй ба назм кашида шудаанд инъикоскунандаи зикри болои мебошанд.

Мувофики таълимоти Куръон муъмин касест, ки катъи назар аз чинсаш, мард ё зан, кори хайр ва некиву олихимматй мекуканд. «Хдр зану марде, ки кори неку аичом дихад, агар имен оварда бошад, зиндагии хушу покизае бад-у хохем дод ва подоши бехтар аз кирдорашон ато хохем кард».

(Сураи 16. Ояти 97).

Хулоса, дин яке аз унсурхои мухими фарханг ва чун як пади­даи чамъияти дар тарбияи маънавии маданияти инсонй роли мухимеро мебозад.

Инсонро ба ягонагии кору рафтор, сухан, афкор, кавлу амал даъват мекунад.

Атеизм бошад аз калимаи юнонй гирифта шуда – маънои бехудоиро дорад. Атеизм системаи акидахоест, ки тамоми та-саввуроти диниро. рад мекунад. Пайдоиш ва инкишофи атеизм бо тараккиёти истехсолот, донишхои материалистй, прогресси чамъиятй ва муборизахои синфй алокаманд буд. Атеизм дар хар як давраи таърих ба комёбихои донишхои илмию материалистй такя мекунад. Аз ин ру инкишофи он бо инкишофи илмхои та-биатшиносию фалсафаи материалистй чараён мегирифт. Атеизм як катор мархалахои инкишофи таърихиро тай кардааст, ки хар кадом дорой хусусияту фаркияти муайян мебошад.

Атеизми антикӣ. Аввалин мушохидахои зидди динй дар осори мутафаккирони Мисри кадим, Х,инд, Юнон мушохида карда мешуд. Намояндагони мактаби локаята-чарвакахо муъ-такид буданд, ки олам офарида нашудааст он ба конуниятхои худ абадй вучуд дорад. Олам моддй аст, кули чизхои олам аз чор унсур: оташ, об, хаво, хок таркиб ёфтааст. Аз омезиши заррахои моддии мазкур тамоми мавчудоти зинда, аз он чумла инсон пайдо шудааст. Онхо худоро тамоман рад намуда мегуфтанд, ки баробари фавти чисм рух, хам фано мешавад. Ба акидахои онхо, вахйи илохй ва асотири мукаддасро наметавон дониши муътамад номид. Бихишту дузахро рад менамуданд. Дар асрхои 8-2 то милод дар Хитой гояхое, ки мавчудияти худоро рад ва моддй будани оламро химоя мекарданд, пахн гардида буд. Атеизм дар Юнону Рими кадим бештар интишор ёфта буд. Анаксиманд, Анаксимен, Фал ее чунин акида доштанд, ки нахустасоси олам моддист. Таълимоти материалистии Демокрит ва Эпикур куллаи инкишофи атеизм Юнони кадим мебошад.

Мувофики акидаи атеиста араб Абуалами Маорй (973-1057) дини ислом на вахйи илохй, балки махсули фикрй инсон буда, воситаи фиреби омма аст. Абадияти рух, бихишт дузах ва дигар ахкомхои дини исломро Маорй тамоман рад мекунад.

  1. Атеизми буржуазй. Намояндагони атеизми буржуази ян Бекон, Гоббс, Локк, Спиноза, Фейербах, Дидро. Гельвиций, Гольбах, Ламетри ва гайра ба мукобили чахонбинии динии феода л и мубориза бурда тамоми далелу исботхои зидди динро, ки иисоният, ба даст оварда буд, чамъбаст намуда динро хам аз нуктаи назари фалсафй, илмй-табиатшиноей ва хам аз нуктаи на зари ахлок ба зери танкид гирифтанд. Онхо маълумотхои илмй-табиатшиносиро ба хисоб гирифта беасосии тасаввуроти диниро дар хусуси абади будани рух, инкор мекунанд. Чрн, хассосият, гафаккур, хуллас, мачмуи ходисоти рухиро бо материя пайваст медиданд. Мувофици акидаи онхо мачмуи авддахои рухй, хосияти материя буда новобаста аз он вучуд надоранд. Тибки назари Ламетри «Хрлатхои гуногуни нон, хдмеша ба холатхои шабехи чисм мувофик меояд».
  2. Атеизми демократкой революционй. Намояндагони он В.Г. Белинский, Герцен, Чернышевский, Добролюбов, хисоб меёфтанд. Онхо ба масъалаи аз фиреби дин фориг намудани оммаи халк; эътибори калон медоданд. Онхо кушиш карданд, ки масъалаи пайдоиш ва мохияти мазхабхои диниро кушода диханд ва ба хулосае омаданд, ки гояхои динй дар алокдмандии зич ба шароити ичтимоии хаёти одамон ба вучуд меоянд. Ва рохдои бартараф кардани динро онхо дар маърифаткунонй медиданд.
  3. Атеизми марксисти-ленини – асосгузори ин шакли атеизм К. Маркс, Ф. Энгельс, В.И. Ленин ба шумор мераванд. Намоян­дагони ин чараён П. Лофарг, Ф. Меринт, А. Бебель аст.

Хулоса, атеизм чун падидаи фархангй дар худ нуктахои назари материалистиро ташаккул дода дар ташаккулёбии мада-нияти маънавии материалиста макоми махсусро ншгол наму-дааст.

Афкори атеистй чун унсури демократа, чун элемента пеш-кадами маданияти маънавй дар мероси бадей дар назми шоирон-мутафаккирони Шарку гарб хеле ганй чашмрас аст. Озодфикрй, озодандешй – чараёни гоявист, ки ба таври интикоди шарху тафсири ахкоми диниро рафтори ощнлона шуморида тахкивд олами берунаро чудо аз дин ймконопазир медонад. Термини озодандеширо аввалин бор файласуфучщеистиг&ери 18-и англис А. Коллинз истифода бурдааст.

Тарзи аз хама хуби дарёфти хакдаат ин озодандешист -мегуянд Коллинз. Озодандешй дар чомеа дар шаклхои мухталиф: шакокия, антиклерикализм, деизм, пантеизм, зухур ёфтааст.

Гояхои озодандешй дар асрхои миёна дар давлатхои гу-ломдорй ташаккулёфта буд. Дар ин давра, дар шароити хукм-ронии мутлаки идиологияи динй-назариявй ха^икати дугона навъи эътироз ба мукобили зулми динии-шакокия шакли озод­андешй буд.

Назарияи мазкур гояи мустакилияти илму эътикодро тас-дик мекард. Шакли дигари озодандешй деизм (аз калимаи ло-тини Худо) таълимотест, ки худоро нахустсабаб ва офаридгори олам дониста, мудохилаи доимии уро ба инкишофи табиату чамъият инкор мекунад. Озодандешй асрхои миёна манбаи деизм мебошад. Унсурхои озодандешии деистй дар осори Форобй, Бе-рунй, Туей дида мешавад. Онхо офариниши оламро аз руи ко­ну нхои табии таъбир мекарданд ва таълим медоданд, ки одам дар афъолаш сохибихтиёр аст.

Деистхо кушиш мекарданд, ки илму фалсафаро аз зуро-варии калисо ва хирадро аз дин озод намоянд.

Шакли дигари озодандешй антиклерикализм харакати чамъиятиест, ки максади он аз хукмронии дин ва калисо озод кардани хаёти сиёсию маънавй, илму маданият ва маориф аст. Акидахои антиклерикалли дар осори мутафаккирони точик-Закарёи Рози, Носири Хисрав, Ибни Сино, Саъди, Камоли Хучанди, Х,офиз, Саъди, Ахмади Дониш чой доштанд. Ин му-тафаккирон бар зидди иртичои дини мубориза бурда, аввом-фиребию бесаводи, беинсофию, дуруггуии рухониёни мутаасибро фош, бузургии инсон, хиради дониши у ва кимматии озодиро тараннум менамуданд.

Пантеизм (аз юнони хама, кулл ва худо)- шакли дигари озодандешист, ки табиату худоро як чизи том мешуморад. Пан­теизм зидди идеологияи дини расми буда, ахкоми онро рад мекард, дар он тамоилхои натуралиста ва материалиста бештар дида мешавад. Хулосаи мантикии идеяи пантеизм аз он иборат аст, ки олам офаридаи худ аст, коинот беинтихост, дар табиат конунияти табии амал мекунад. Намояндаи патеизм дар Шарк А.И. Сино, Насриддини Туси мебошад. Барои исботи кадимии одам Ибни Сино далелх,ои бисере овардааст, ки мухимтаринашон чунинанд: сабабу натича-и зоти дар замон баробар вучуд дорад. Бинобар ин худо чун сабаби олами кадим мебошад, олам низ чун натичаи он бояд кадим бошад. Ё ин ки хар хар чй ки хастиаш номумкин аст, харгиз пайдо намешавад. Бинобар ин чиз дар сурате пайдо хохад шуд, ки имконияти хасти дошта бошад. Дар су рати мавчуд будани сабаб ин хастии имкони ба хастии вокеъи

ва зарури та бди л меёбад. Олам хамеша имконияти вучуд дорад, бинобар ин вай ба таври имкони кадим аст. Бе ин имконият худо чизе падид оварда наметавонад, бинобар ин олам кадим аст. Пантеизм аз ду чараён: атеиста ва динию ирфони иборат аст. Спиноза, Чордано, Бруно, намояндагони патеизми атестианд.

#

О L-BRO Admin

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован.