Омўзиши демографии

Мақсад ва вазифахои фан.

Демография – илмест, ки қонуниятҳоибозталиди (такрористеҳсоли) аҳолиромеомўзад.

Бозтавлид – ин   тачдид (пайдар ҳам) доимиинаслҳодар натичаи таьсири мутақобилитавлидвафавт. Одамаоназдавраҳоиқадимбаомўзишиаҳоли машғул буданд. Масалан дар Юнони ҚадимАфлотун («Давлат», «Қонунҳо»), Арасту («Сиёсат») вадигарҳоафзоишиафзоишиаҳолироазнуктаиназариҳимояи сохти ғуломдори омўхтаанд.

Демография (аз калимаи юнонии – «демос» – халқва«графиа»–менависам,) – илмдарбораиқонунхоибохтавлид дар марҳилаҳоигуногуниинкишофи чомеа мебошад. Аввалин татқиқиқонуниятҳоюҳодисаҳоидемографиядарохириқарни 19 вааввалиқарни 20 бавучуд омадааст.

Аксаран асосгузори илми демография олими машҳурианглис (асри 16) хонГраунтбашумормеравад. Демография монанди илмҳоидигармавзўьиомўзишихудродорад, вале чараёни дарки фанни демография дар баробари андўхти дониш ба тақсимшавииилмҳоаниқтармегашт. Дармиёнаисолҳои 20-умиқарни 20 даркгардид, кидемографитанҳоҳаракатитабииаҳоли ва ҳичрати онро меомўзад. Ин фан соҳаимуаёянивоқеиятро, киягонфаннидигарнамеомўзад, таҳлилмекунад. Имрўздарбайниолимондарбобимуайянкарданифаннидемографияасосандуравиявучуд дорад.

Равияи якум маьнидоди маҳдудифаннидемография, кимувофиқи он бозтавлиди аҳолироҳамчунравандитаваллудвафавтмеомўзад.

Равияи дуюм фанни демографияро васеьтар маьнидод мекунад. Мувофиқиинравияфаннидемографияҳамчунмачмуи се шакл ҳаракатиаҳолимебошад.

1.Табии (таваллуд ва фавт).

2.Ичтимои (тағироти таркиби ичтимои, иқтисоди, маьлумоти ва ғайра).

3.Территорияви.

Аз ин чо маьлум мегардад, ки фанни демография ҳамчунилмКонуниятҳоибозтавлидиаҳолиродаралоқаманди бо равандҳои иқтисоди-ичтимои дар бар мегирад. Дар зери мафҳумитаркиби ахоли ва тағиротҳоион, аломатҳои чинс, синну сол, вазьи оилави, мансубияти синфи, миллат, забони модари, маьлумотноки ва ғайра дохил мешаванд. Ҳаракатитабиииаҳоли мачмўи равандҳоитаваллудвафавтродарбармегирад. Муҳочират моҳиятан–инраванди чойи зист ивазкунии аҳоли аст. Ду намуди муҳочират вучуд дорад: муҳочирати хоричи (байни мамалакаҳо) вамуҳочирати дохили (дар дохили мамлакат:байни ноҳияҳоигуногунион).

Дар натичаи инкишофи илми демография оҳиста-оҳистасистемаисоҳаҳоиилмидемографияба вучуд омад ва демографияи муосирро ҳамчунилмисистеманокмешуморанд, кисохтисоҳавиионбатарақизайлтаснифмешавад:

  1. Демографияи назарияви;
  2. Таьрихи демография;
  3. Демографияи таьрихи;
  4. Демографияи этники(урфи);
  5. Демографияи итқтисоди;
  6. Демографияи тасвири;
  7. Сохтани модели равандҳои ичтимои – демографи;
  8. Демографияи ноҳияви;
  9. Демографияи амали;
  10. Пешгўиҳои ичтимои – демографи;
  11. Асосҳоиназариявиисиёсати демографи;
  12. Демографияи сотсиологи;
  13. Демографияи сиёси;
  14. Демографияи чаҳони.

Таьлимоти демографияи назарияви равандхои ичтимои – демографи, ошкорсозии қонуниятҳои тавлиди мучаддади аҳолиро меомўзад.

Таьрихи демография – чараёни таьрихии инкишофу такомулоти илми маскурро меомўзад.

Демографияи таьрихи илмест, ки таьрихи демографии башариятро меомўзад.

Демографияи этники (уруфи) дар бораи хусусиятҳоитавлидимучаддад, афзоиши аҳоли, миқдорихалқҳоиалоҳидамаьлумотмедиҳад.

Демографияи иқтисоди рочеь ба иртиботи рушди иқтисоди ва тавлиди мучаддади аҳоли. Инчунин тавсифи чараёнҳоидемографи дар робита ба тартибу таносуби афзоиши иқтисоди баҳомедиҳад.

Демографияи тасвири рвавияи илми буда, ба тавсифи умумии аҳоли сатҳ, ватамоюлҳоидемографиикишварваноҳияҳоионбахшидашудааст.

Офаридани моделҳоиравандиичтимоию демографи бошад тавассути риёзиёт анчом додани тасвири аҳоли ва таркиби онро дар назар дорад.

Хусусиятиҳоитавлидимучаддади аҳолииноҳияҳои чудогона предмети омўзиши демографияи ноҳияви мебошад.

Демографияи амали – ин илмест барои истифода бурдани қонуниятҳоитараққиёти чараёнҳоидемографи, дар хангоми асоснок ва қабулкарданиинёонқароразтарафиорганҳоидахлдор.

Пешгўиҳоиичтимои – демографи низ яке аз равияҳоиилмидемографиябашуморрафтавазифаиасосиионаз чиҳати илми асоснок кардан ва коркарди нишондиҳандаҳоюпараметарҳоиасосииаҳоли дар мўҳлати дароз мебошад.

Асосҳоиназарявиисиёсатидемографи. Мақсадиасосиириштаимаскуркоркардимачмўи тадбирҳобароидармўҳлатимуаёянвахушсифатумиқдоризарури муайян кардани параметрҳоиустуворибозтавлидиаҳоли, тибқитақозоикишварёноҳияҳоиалоҳидаион мебошад.

Демография сотсиологи як риштаи илмест, ки барои сотсиология ва демография муштарак аст. Он робитаи байни равандҳоидемографи ва сотсиологиро мавриди омўзиши хеш қарормедиҳад.

Миёни соф демографи ва демографияи сотсиологи тафовути муайян вучуд дорад. Агар мавзўи омўзиши бозтавлиди аҳоли дар ноҳияҳоикалонгурўҳҳоикалониаҳоли бошад, пас демографияи сотсиологи меьёру тартиби ахлоқиаҳоли, омилҳоимуайянкунандаионҳоротаҳлилменамояд.

Ниҳоятдемографияисиёсирогирем, кинизяксоҳаиилмидемография мебошад. Коркарди мачмўи оқибатҳоисиёси, тамоилҳоимавчудаи бозтавлиди аҳолиимамлакатёноҳияҳовазифаиасосиионаст.

Демографияи чаҳони – ин соҳаиилмес, киҳодисаҳоидемографиродар миқёси чаҳонмеомўзад. Ҳамаисоҳаҳоиилмидемографиядарболозикр шуда баёни худ ва бо дигар соҳаҳоиилмҳои чамьияти (чуғрофия, таьрих, сотсиологияи мехнат, иқтисоди сиёси, омори соҳави ва ғайра) зич алоқамандидорад.

Демографи ҳамчунилмимустақилусулҳоиомўзишихудродорад. Усулҳоиасосииомўзиширавандҳоидемографи усули материализми таьрихи ва материализми диалектики мебошад. Баробари ин дар демография якчанд усулҳоихосаистифодабурдамешаванд, киинҳоянд:

  1. усулҳоиоморшиносииомўзишиаҳоли;
  2. усулҳоириёзи;
  3. усулҳоисотсиологи.

Илми демографи барои омўзиш ва тараққиёти чамьияти инсон аҳамиятикалондорад. Донистаниқонуниятҳоитавлидимучаддади аҳоли имконият медиҳад, кибароипешомади 20-25 солмиқдор, таркиб, чинс, сол ва дигар нишондиҳандаҳоиаҳолиромуайянкунем. Бидуни чунин нишондиҳандаҳороҳҳоиасосиитараққиётисоҳаҳоииқтисоди, ичтимои, маьдани ва ғайраро муайян кардан ғайриимкон аст. Ин нишондиҳандаҳоинчунинбароидаркихусусиятибозтавлидигурўҳҳоикалониаҳолии чамьият низ аҳамиятикалондорад.

Агар мо афзоиши аҳолиродурустпешгўинакунем, равандҳоидигарсоҳаҳои чамьият низ нодуруст муайян мешаванд.

Инқилобиилми – техникии ҳозирабамиқдорвасифатиаҳоли талаботҳоинавпешниҳодмекунад.

Чаҳонбинии васеь, қобилиятноки ва ба муҳитботези мувофиқшуданба дигаргуниҳоишароитиистеҳсолотваҳаёт, дарачаи баланди ихтисосноки ва маьлумотноки, нигоҳдоштанисаломатиихубва ғайра нишондиҳандаҳоимуҳимисифатиаҳоли мебошанд. Омўхтани қоонутиятҳоитараққиётииннишондиҳандаҳовазифаимуҳимиилмидемографиямебошад.

Натичаи татқиқотҳоидемографи аҳамиятимуҳимисиёси низ доранд. Лекин илми демография бояд то андозае аз таьсири сиёсат ва идеология озод буда тамоилҳоиоббьективиитараққи ва наздикшавии равандҳоидемографиромуайяннамояд. Натичаи тадқиқотҳоидемография барои васеь омўхтани чамьияти инсони, инчунин барои дигар илмҳонизаҳамиятикалондорад

Барои истифодаи босамари аттилоот доир ба баромад ва пайдоиши он каме тассавур доштан лозим аст. Танҳодар он сурат метавон имконот пайдо кард, ки агар, ҳудудиистифодаииттилоот, норасогиҳоион, киазтарзи чамьоварии он бармеояд, арзёби мешавад.

Манбаьҳоиасосиииттилоотдарсоҳаидемография чунинанд:

а)   Барўйхатгирии аҳоли, ки дар ҳар 5-10 сол як маротиба гузаронида

мешавад;

б)   Баҳисобгирии чории ҳодисаҳои демографи (таваллуд, вафот, никоҳ

ва талоқ), кипайвастасуратмегирад.

в)   Навиштачотҳои  чории (феҳристҳо, картотекаҳо) аҳоли, ки ҳамчунон

мунтазам  амал мекунанд.

г)   Мушоҳидаҳоиинтихоби ва махсус.

 Барўихатгирии аҳоли

Дар   адабиёт  таърифҳои  гуногуни  барўйхатгирии   аҳоли  мавчуд аст, ки  аз  он  чумла, шояд  кўтоҳтарини  онхо  чунин  аст:
Барўихатгирии  ахоли – ин   амалиёти  созмонёфтаи  чамъоварии маълумот  дар  бораи   микдор  ва  таркиби  аҳоли  мебошад. Барўйхатгирии аҳолидарасосипринсипҳоизерингузаронида  мешавад:

а)   Фарогирии  мукаммали аҳолии минтақае, ки  дар он барўйхатгири

сурат мегирад, яъне ба ҳисобгирииҳамаи  бошандагон, бидуни

истисно  (аммо будани ба ҳисобгирии дубора) сарфи   назар  аз

ҳар  гуна  тавсифоти шахс, аз  қабили:

чинс, сину сол, миллият, вазъи   ичтимои, доштани ҳуқуқи

истиқоматдаринистиқоматгоҳҳоёмаҳалва  ғайра.

б)   Марҳилави  (ё мунтазам) будани барўйхатгирии  аҳоли баъди

фосилаи  муайан, маъмулан  пас аз 10 ё 5сол. Фосилаҳоимуқаррарии

5 сол ба мақсадитаъминимуқоисакарданимаълумоти

барўйхатгириҳодоирбатаркибисиннусолииаҳоли, кибештарба

сурати гурўҳҳои 5 соланашрмешаванд, интихобкардамешаванд.

в)   Ғайринисби  будани  ҳадафҳоибарўйхатгирииаҳоли  нисбат ба

ҳаргунаманофеидавлат, бамонандиандозситони.

Маълумот дар бори  теъдоди  чавонони даъватшаванда  ба  хизмати

арзиш.

г)    Гузаронидани  барўихатгирии аҳоли  аз рўи  барномаи ягона ва

қоидаҳоиягонавафарогирии  тамоми  минтақае, кидарон

рўйхатгири  гузаронида мешавад.

д)   Сабти инфироди (ва ё ба ибораи дигар ном ба ном). Яьне чамоварии

маьлумот дар бораи ҳаршахсиалоҳида, наба сурати  чамьбасти аз

рўи оила, хочаги ва ғайра.

е)   Дарёфти бевоситаи маьлумот аз аҳоли. Бисёр маьлумотҳооидба

аҳоли дар асноди гуногун (дар шиноснома, ташрифнома, ҳуччатҳои

шўьбаи кадерҳо, китобҳоиҳавли, шўьбаҳоишиносномадиҳии

милитсия, комиссариятҳоиҳарби, дафтарҳоисаптиорганҳои

тандурусти ва таьминоти аҳоли) дарч гардидааст.

ё)   Маҳрамонабуданимаьлумотёахборе, кидарвақтибарўйхатгирии

аҳоли ба даст оварда мешавад, яьне танзими манфи монанди ҳаргуна

иттилооте, ки ҳангомипурсишиодамонҳосилмегардад.

ж)  Усули худмухторият, яьне навиштани чавоби ашхос дар пурсишнома

аз рўи гуфтаи онҳо, бидунипешниҳодиягонхелсанаде, ки

маьлумоти додаи онҳоротасдиқкунад (баистисноисиннусоли

ашхосе, ки 100 ва бештар аз он сол дорад.)

з)   Лаҳзави будани рўйхатгири, яьне ба як лаҳзаимуайянизамон (ки

онро лаҳзаиасосиибарўйхатгирииаҳоливаёлаҳзаиҳисобиаҳоли

меноманд) мувофиқсохтанитамомимаьлумотҳое, кидарбораиҳар

шахс чамьовари мешавад.

и)   Марказонидани роҳбариятибарўйхатгири, барўйхатгири амалиёти

мураккаб, меҳнатталабвагаронест, кидармўҳлатикутоҳгузаронида

мешавад ва аз сабаби аҳамиятифавқулодадоштанашхаробкардани

вай номумкин аст.

 

Омўзиши деографии шумора ва таркиби аҳоли.

Масьалаҳоидемографи ба он масьалаҳоедохилмешаванд, киҳалнамуданионҳобедаркуҳиссиётиоммаиаҳоли мумкин нест. Чунки аксари масьалаҳоионбахаётузиндагииҳарякодамдахлдорад, он равандҳонатанҳобомасьалаҳоииқтисодиюичтимоии мамлакат алоқамандиизичдоранд, балкибохушбахтииодамон, манфиатиинсониятбаонмасьалаҳоҳавасмандиибузургдоранд. Валеафсўс, кибабисёреазмасьалаҳоидемографи на ҳамадурустбаҳододаметавонанд. Масьалан, на ба ҳамафаҳмост, кибароичи афзоиш ё пастшавии таваллуд зарур аст, чаро аҳоли пиронсол мешавад, сабаби нобаробарии байни домодшавандаҳовакелиншавандаҳодар чи мебошад ва ғайра.

Бояд ҳаминроқайд намуд, ки тавсифи ҳар давлат аз байёни шумора ва байёни аҳоли, яьне муҳимтаринсарватионшурўьмешавад, зероаҳоли сарчашмаи пурра намудани қувваикоргарииҳамаизинаҳоитараққиёти чамьият мебошад. Маьлумот оид ба аҳоли нишондиҳандаиасосииомори буда, барои чабҳаҳоигуногунифаьолиятиилмию амали шарт аст. Маьлумотҳоипурравадақиқоидишумораватаркибиаҳоли барои ба танзим даровардани тараққиётиистеҳсололтвабаландбардоштанисатҳизиндагиихалқзаруранд. Дарвақтитартибдоданинақшаиистеҳсоли ғалла ё истеҳсолиметалл, истеҳсолилибос, пойафзол ё сохтумони мактаб дар ҳисобҳохатманшумораиумумииаҳоли, ё шумораи он аз рўи синну соли гурўҳҳоиалоҳида, ёшумораизахираҳоимеҳнати, шумораи марду зани синну соли гуногун вобаста аст, чунки истеҳсолимолҳоигуногуниниёзимардумдарасосишумораи аҳоли муайян карда мешавад. Нишондиҳандаҳоидемографиишумораиаҳоли дар демографияи байналмилали дар шароити иқтисодбозори васеь истифода бурда мешавад. Барои тавсифи умумии мутлақиаҳоли аҳамиятимуҳимдоранд. Масалан, шумораиумумииаҳолии Чумҳурии Точикистон мувофиқинатичаи барўйхатгирии аҳоли соли 2000-ум 6127,5ҳазорнафарроташкилдод. Дарбораитараққиётииқтисодиидавлатҳои чудогонае, ки шумораи аҳолиашонгуногунаст, азрўионкичи қадар ба ҳисобимиёнабасариҳарякнафараҳоли маҳсулоти умумии дохили, даромади милли, истеҳсолимаҳсулотисаноати ё маҳсулотихочагии кишоварзи рост меояд,баҳододамешавад. Тараққиётимаориф, маьлумотиоли дар давраҳоиалоҳиданишондиҳандаишумораидонишчўён ба ҳисобимиёнабасариҳарякҳазорнафараҳоли, шумораи духтурон, ё миқдорикатҳоитабобатхонаҳобаҳисобимиёнабаҳаряк   10 ҳазорнафараҳоли ва ғайра. Ҳамаигуфтаҳоидарболозикршудаоидбазаруриятиомўзишидемографи нишондиҳандаҳоианиқудақиқишумораватаркибиаҳоли гувоҳи медиҳанд. Бинобарин фанни «Демография» бояд нишондиҳнадаҳоиаҳолиродарасоситалаботҳоиҳозиразамониилмкоркардаватараққи диҳадваусулҳоитаҳлили риёзиёти, мошинаҳоиҳисоббарорииэлектрони дар асоси онҳотадқиқотҳоиконкретии ичтимои оид ба масьалаҳоигуногунидемографиро ҳалнамояд. Оморидемографииточик бояд органҳои маьмури, нақшагири ва ташкилотҳоихочагиро бо ҳамаимаьлумотҳоидақиқоидбашумораватаркибиаҳоли таьмин намояд. Вазифаҳоиасосиифанни«Демография»ингирдоварданвакоркарду

 

таҳлилнамуданирақамҳоианиқоидбанишондиҳандаҳомебошанд, кибаонҳоаз чумла доҳилмешаванд:

 

  1. Шумораи умумии аҳоли ва чойгиршавии он дар худуди муайян;
  2. Ҳайати аҳоли аз рўи чинс, синну сол, ҳолати оилави, дарачаи маьлумотноки, миллат, шуғл, соҳаҳоихочагии ҳалқвагурўҳҳои чамьияти.

Наваштачотҳоиболоро чамьбаст намуда, оид ба аҳамиятиомўзишишумораиаҳоли ва таркиби он бояд аз хотир фаромўш нашавад, ки бе нишондиҳандаҳоишумораватаркибиаҳоли ягон масьалаи хочагии халқродурустҳалкараднмумкиннест. Манбаимуҳимтарини маьлумот дар бораи аҳоли усули ба рўйхатгирии он мебошад.

Хусуситяи аз ҳамахостариниомўзишидемографииаҳоли дар он мебошад, ки шумораи он бефосила мунтазам миқдоранвасифатандаргатичаи таваллуд ва фавт тағйир меёбад, инчунин дар ҳудудипунктҳои чудогонаи аҳолинишинбозбосабабиҳаракатионазяк чой ба чойи дигар. Дар вақтибаҳисобгирифтаниаҳоли то давраи муайян дар ҳудудиҳарякпунктиаҳолинишинифарқнамуданидукатегорияиаҳоли зарур аст: аҳолиидоимивааҳолии мавчуда.

Ба аҳолиидоими хамаи он шахсоне дохил мешаванд, ки дар ҳамонпунктиаҳолинишин (шаҳр, қишлоқ, советиқишлоқ ва ғайра) доими зиндаги мекунанд, қатьиназаразонкидарлаҳзаибаҳисобгири дар кучо буданд, чунки ин пункти аҳолинишинбароииншахсон (аҳолиидоими) чойи муқимиизиндагиионҳоҳисобмешавад. Бинобарҳаминсабабиншахсондарвақтибаҳисобгири ду бор навишта мешаванд: дар чойи доими ҳамчунаҳолии доими ва дар чойи ҳозирбуданашонбагурўҳикатегорияи аҳолиимуваққатанзиндаги мекардаги навишта мешаванд. Ба аҳолиимавчуда шахсоне дохил мешаванд, ки хақиқатандарҳаминпунктиаҳолинишин (шаҳр, қишлоқ, советиқишлоқва ғайра) дар лаҳзаибаҳисобгирииаҳоли зиндаги мекунанд, қатьиназараз чойи доимии зиндагиашон. Барои бехтар фарқ кардани ду категорияи ахолии дар боло номбаршуда (ахолии доими ва мавчуда) боз аломатхои иловаги истифода мешаванд, яьне нишондихандахои ахолии муваққатан зиндаги мекардаги ва ахолии муваққатан ғоиб буда. Ба ахолии муваққатан зиндаги мекардаги зиндаги мекардаги дохил карда мешаванд хамаи шахсоне, ки дар дигар пункти ахолинишин чои истиқомати доими доранд ва дар чои муваққатан зиндаги мекардаги набояд аз як вақти муайян зиёд бошад (масалан, дар вақти барўйхатгирии ахоли на аз 6 мох зиёдтар бошад).  Ба ахолии муққатан ғоиб буда шахсоне дохил мешаванд, ки муваққатан аз чойи доимии зиндаги мекардагии худ ба дигар пункти ахолинишин (шахр, Кишлоқ, совети қишллоқ ва ғайра) ба мўхлати на зиёда 6-мох рафтаанд. Байни шумораи ахолии доими ва мавчуда вобастагии муайяне вучуд дорад. Агар шумораи ахолии доимиро бо аломати зерин ифода намоем – АД, шумораи ахолии мавчударо бо – АМ, шумораи ахолии муваққатан ғоиб бударо бо АМғ ва шумораи ахолии муваққатан зиндаги мекардагиро бо – АМз, пас шумораи ахолии доимиро бо муодилаи зерин хисоб мекунем:

 

АД=АМ-АМз +АМғ

 

Ахолии мавчуда бо формулаи зерин навишта мешавад:

 

АМ=АД-АМз +АМғ

 

 

Дар чараёни тахлили демографии динамикаи шумораи ахоли муайян кардани омилхои афзоиш ва бузургии афзоиш аз хисоби хисоби хар як омил ахамияти калон дорад. Маьлумотхои дар ббораи шумораи ахоли одатан мувофиқи масохат кор карда мешавад (дунё, давлатои чудогона, чумхури, вилоятхо, минтақахо, нохияхо ва ғайра). Ин бо чойнир кардани қуввахои истехсолкунанда алоқамандии зич дорад.

Бинобар хамин тақсимоти ахоли: ба ахолии шахр ва дехот, шахрхо ва пунктхои ахолинишин, инчунин ба нохияхои гуногун ахамияти мухими ичтимои, иқтисоди ва сиёси дорад. Асоси гурўхбандии ахоли ба ахолии шахр ва дехот дар омор ва демография ин- чойи истиқомат мебошад. Хамаи шахсоне, ки дар шахрхо, шахракхои коргари ва шахракхои типи шахри зиндаги мекунанд, новобаста аз шуғлашон, ба ахолии шахри дохили мешаванд. Ба ахолии дехот дохил мешаванд шахсоне, ки дар қишлоқчойхо истиқомат мекунанд.

Барои дуруст ба хисоб гирифтани шумораи ахолии шахру дехот хам ахолии доими ва хам ахолии мавчуда дар бораи хайати чойхои истиқомати маьлумотхои дуруст зарур мебошад.

Таратиби дохил намудани пунктхои ахолиниши ба категорияхои шахри, шахракхои коргарию курорти дар асоси қарори Мачлиси Олии Чумхурии Точикистон муайян карда мешавад. Дар чумхурии мо (Точикистон) мувофиқи маьлумотхои барўйхатгирии умуми соли 2000-ум шумораи умумии ахоли 6127,5 хазор нафар, аз он чумла шумораи ахолии шахр 1623,5 хазор ва ахолии қишлоқ 4504, ё ин ки бо ифодаи фоиз (%), хачми қиёсии ахолии шахр дар мачмўь—26% ва ахолии қишлоқ 74%-ро ташкил дод.

Барои тахлили муқоисавии демографи маьлумотхои оид ба нишондихандахои ахолии чахон ва баьзе аз давлатхоро меорем. Мувофиқи пешгўии мутахассисони СММ то соли 2000-ум шумораи ахолии чахон бояд ба 6,3 млрд. мерасад, ки он дар асоси маьлумотхои тамоми мамолики чахон қарор гирифта аст1. Аз аввали асри мо ахолии чахон 26 маротиба зиёд шудааст, дар 1000 солаи охир – 20 маротиба ва аз давраи 5 млрд шудани ахоли то давраи хозира хамаги 13 сол гузаштаасту халос. Аз рўи маьлумотхои дурнамо дар соли 2005-ум шумораи ахолии чахон бояд ба 8 млрд нафар расад. Дар соли 1997-ум ахолии Хитой 1237 млн нафар, Хиндустон 970 млн, ИМА 286 млн, Индонезия 205 млн, Руссия 147 млн, нафар ва ғайр, Қазоқистон 16,5 млн, Ўзбекистон 23,2 млн, Қирғизистон 4,47, Туркманистон 4,48 млн. нафар.2  аз маьлумотхои овардашуда дида мешавад, ки аз хама давлатхои калонтарини чахон Хитой, Хиндустон, ИМА ва Индонезия мебошад. Вале таваллуди ахоли бошад дигар хел аст. Аз хама зиёдтар таваллуд дар Хиндустон дар як сол қариб 28млн, дар Хитой –20, дар Покистон, Индонезия ва дигар давлатхо 5 млн нафар мебошад.  Дигар нишондихандаи омори-демографии ахоли ин зичии ахоли мебошад. Зичии ахоли гуфта, шумораи миёнаи ахолиро ба хар як км2 меноманд. Яьне нисбати шумораи миёнаи ахоли ба мосафи он хисоб карда мешавад. Зичии ахолии хар мамлакат гуногун мебошад ва ба он омилхои гуногуни ичтимои, иқтисоди, чуғрофи, сиёси ва ғайра таьсир мерасонад.

а) Таркиби чинсии ахоли.

 

Дар баробари омузиши шумораи умумии ахоли, нишондихандаи он, чойгиршавии ахоли, зичи ва ғайра, демография  хайати ахолиро аз рўи бисёр аломатхои дигар меомўзад.

Дар вақти омўзиши хайати ахоли демография, аз рўи аломатхои демографии зерин чудо карда мешавад.

– аломатхои умумидемографи (чинс, синну сол, хайати оилави).

– аломатхое, ки таркиби миллиро нишон медиханд (миллат, забони

модари, холати граждани);

– аломатхое, ки дарачаи мадании ахолиро нишон медиханд (маьлумот,

таьлим).

– аломатхое, ки захирахои мехнатиро нишон медиханд (шуғл, чойи кор,

тахассус);

– аломатхое, ки таркиби ичтимоии ахолиро нишон медихад

(сарчашмахои воситахои зиндаги, гуруххои чамьияти ва ғайра).

Омўзиши хайати ахоли аз рўи чинс ахамияти махсуси ичтимои, иқтисоди, демографи, сиёси ва биологи дорад. Чинс ин аломати ягонаест, ки дар тамоми умри одам бетағйир мемонад. Хайати ахолиро аз рўйи чинс ба воситаи нишондихандахои он аз рўйи шумораи мутлақи мардхо ва занхо, инчунин мутаносиби шумораи мардхо ва шумораи занхо дар мачмўьи умумии ахоли ва шумораи занхо ба хисоби миёна ва ба сари хар 100, ё 1000 нафар мардхо ва ғайра нишон медиханд.

Маьлумотхои демографии таркиби чинси ахоли барои имўзиши омори демографии захирахои мехнати, барои ба нақша гирифтани истехсоли молхои ниёзи мардум, омўхтани масьалахои оила, бозталиди ахоли, хисоби дурнамоии шумораи он, давомнокии хаёт ва бисёр масьалахои дигари демографи заруранд таркиби чинсии ахоли на танхо аз рўйи шумораи умуми он, балки аз рўйи гурўххои синну соли гуногун ва минтақахо омўхта тахлил карда мешавад. Масьалан оид ба шуғли он дар хочагии халқ ва сохахои гуногун, шумораи мактабиён, донишчўёни мактабхои миёнаи махсус ва оли, ахолии дарачаи маьлумоти гуногун дошта ва ғайра.

Демография бояд таркиби чинси ва навтаваллудшудагонро дар асоси маьлумотхои шумораи солонаи ахоли омўхта тахлил намояд. Бояд нишшондихандахои зерин муайян карда шавад: шумора, хачми қиёси ва мутаносибии шумораи байни писар ба 100 духтар рост меояд, хисоб мекунанд. Ин нишондиханда бисёр бузургии қави дорад. Дар бисёр холат ба хар 100 духтар 105 писар рост меояд. Тадқиқотхо нишон медиханд, ки ба тағирёбии нишондихандахои демографии чинс ва синну сол се омил таьсир мерасонанд: а) дарачат таваллуд; б) фарқияти дарачаи фавт; в) синну сол мухочирон. Бинобар ин тахлили демографии ин омилхои дар боло зикр шударо вобаста ба таркиби синну соли ахоли мухтасар дар поён меорем.

б) Таркиби синну солии ахоли.

 

Дар тартиб додани нишондихандахои демографи ва ба танзим даровардани масьалахои хочагии халқ хаматарафа нишондихандахои таркиби синну соли ахоли дар хамаи чараёнхои чамьияти роли фаьолро мебозад, ва ба хамаи нишондихандахои демографи таьсир мерасонад. Агар таркиби синну соли ахоли чавон бошад, пас дарачаи ақти никох ва таваллуд зиёд мешавад. Бинобар он синну сол аломатест, ки бо гузаштани вақт ноилоч ва баробарандоза зиёд мешавад. Гурўххои синну соли гуногун ва чинс ахамияти хоса доранд, дар такрористехсолии он, дар фаьолияти иқтисоди ва пайдо намудани талаботи он ва ғайра. Гуфтан мумкин, ки синну сол пайвандкунандаи хамаи ходисахои демографи буда, дар хар як тадқиқот истифода бурдани он шарт мебошад. Дар натичаи зиёд кардани  синну сол аз тарафи баьзе шахсон дар вақти ба рўйхатгирии ахоли аккамулятсияи синну сол ба вучуд меояд, ва барои ислох кардани он маьлумотхоро оиди тақсимоти ахоли аз рўи синну сол тафтиш мекунанд. Мисол 34 ва 36 солахо мегўянд, ки онхо 35 солаанд касоне, ки 39 ва 41 солаанд, худашонро 40 сола мегўянд ва ғайра. Бисёр занхо соли худро хурд ва муйсафедон, барьакс, солашшонро калон мегўянд ва ғайра. Синну соли ахоли дар асоси гурўхбандии шумораи солхои пурра шуда, кўдакони то 1 соларо бо моххои пуррашуда ба хисоб мегиранд. Дар тачрибаи оморию демографи дигар усулхоро истифода мебаранд, яьне чудо намудани ахоли аз рўи гурўхи контингентхои синну сол, яксолда, панчсола, дахсола. Таркиби ахоли дар демография аз рўйи синну сол ба гурўххои зерин чудо карда мешавад: аз 0 то 4; аз 5-9; 10-14; 15-19; 20-24; ва хоказо; 55-59; 60-64; 70-74; 75-79; 80 ва зиёдтар. Ғайр аз он шумораи умумии ахоли ба се гурўхи махсус чудо карда мешавад.

  1. Аз синну соли мехнати чавонтар; 2. Дар синну соли мехнати; 3. Дар синну соли аз қобили мехнати боло. Хамаи ин маьлумотхо оид ба таркиби синну соли ахоли барои хал намудани масьалахои давлати: банақшагирии ичтимои, иқтисоди, омўхтан ва тахлил намудани чараёнхои бозтавлиди ахоли, хисоби дурнамоии ахоли ва ғайра зарур мебошад.
 Мафхуми пиронсоли ва дарозумри ва омилхои таьсисдихандаи онхо.

Синну сол, нисбат ба чинси ахоли тағирёбанда мебошад, ки бебозгашт одам ба тарафи пиршави харакат мекунад. Ин равияи умумие мебошад, ки таркиби синну сол ахолии тамоми мамлакатхо ба қадри паст шудани таваллуд ва зиёд шудани давомнокии миёнаи умр ва дар таркиби синну сол хачми қиёсии калонсолон меафзояд. Ин чараёнро пиршавиии демографии ахоли меноманд (аниқтараш таркиби синну сол). Пиронсолии ахоли одатан дар зери таьсири мачмуьи омилхо ба вучуд меояд: а) динамикаи таваллуд ва фавт; б) харакати механики (мухочиратхо); в) чангхо.

Мухимтарин онхо-тағирёбии таваллуд аст. Пастшавии таваллуд сабаби кам шудани чавонон аз хисоби навтаваллудшудагон, ки ин ба зиёдшавии хачми қиёсии гурўхи калонсолон сабаб мешавад. Афзоиш таваллуд як дарача чараёни пиршавиро мегиранд, чунки бисёртар насли навро нав мекунад.

Роххо таьсирросонии динамикаи  фавт ба пиршави бисёр мураккаб мебошад. Пастшавии фавти чавонон ва кўдакон пиршавии ахолиро нигох медоранд. Кам кардани фавт дар гурўххои синну соли чавон нисбатан осон аст, чунки ба холати минимали он фавт дар синну соли пирон чараёни пиршавии ахолиро метезонад.

Хулоса, ин чараён бисёр мантиқи мураккаб дорад ва тахлили демографии муфассалро талаб мекунад.

Омили дуюме, ки ба рафти пиршавии шумораи ахоли таьсир мерасонад – ин мухочират мебошад, ки он ду хел бахо дода мешавад: дар чойхои рафта ва омадани мухочирон. Харакат масохати (территорияви) бисёртар ба чавоно ва миёнсолон дахл дорад ва дар байни онхо харакати табии, хусусан таваллуд чой дорад. Аз хамин сабаб дар чойхое, ки ахоли аз хисоби чавонон ба дигар чойхо рафтаанд, холати демографи бад мешавад, чунки таваллуд кам мешавад. Дар чойхои омадани мухочирони чавон, яьне ходисаи барьакс, нишондихандахои нисбию мутлақи холати демографи бехтар мешавад.

Омили сеюме, ки ба тезонидани чараёни пиршавии ахоли сабаб мешавад, чангхо мебошанд. Таьсири онхо хам мутлақ ва нисби дида мешавад. Мутлақо-чунки аксарияти қисми харбиён-чавононанд ва дар майдонхои чанг фавт меёбанд ва ин хачми қиёсии ахолии пиронро зиёд мекунад. Нисбатан чунки фавти чавонмардон хамчун нерўи падарон аз байн меравадва худи таваллуд дар солхои чанг кам мешавад. (Хамаи омилхои дар боло тавсиф дода шуда ба тағирёбии таркиби чинсию синну соли ахолии чумхурии мо таалуқ дорад) ва дар назди фанни демография дар омўзиши пиршавии ахоли чунин вазифахо гузошта мешавад:

  • тавсифи дарачаи тараққиёти пиршавии ахоли;
  • омўзиши динамикаи пиршави;
  • бахо додани омилхое, ки ба пиршавии ахоли таьсир мерасонанд;
  • омўзиши натичахои ичтимоию иқтисодии пиршавии ахоли.

Лахзаи мухимтарини миқдоран бахо додани дарачаи пиршави ин муайян намудани саршавии он (пиршави) мебошад. Дар як қатор таснифотхои машхур ба саршавии пиршави худудхои гуногуни синну солро қабул мекунад. Онхоро ба ду намуд (усул) аз рўи вақт тақсим карданд мумкин:

1) давраи нуқтаги

2) давраи интервали (фосилави)

Давраи нуқтаги бахои дурусти давраи саршавии пириро бо синну соли муайян алоқаманд мекунад, мисол бо 60-уми соли хаёти инсон. Намуди баходихии фосилави, (интервали) бошад аввали пиршавиро на ба як синну сол, балки ба якчанд синну соли фосилави, мамсалан аз 60 то 70 сола. Аз нуқтаи назари герантология (илм дар бораи пиршавии организмхои зинда) барои муайян кардани саршавии пири баходихии фосилаги бехтар мебошад, ки аломатхои зиёдтарро аз сабаби хархела будани тези ва тартиби пиршавии одамон дар бар мегирад. Аз нуқтаи назари илми демографи саршавии пири ба синну соли конкрети алоқаманд мебошад. Олимон вариантхои гуногунеро, ки дар боло номбар шуданд, истифода мебаранд.

        Хайати оилавии ахоли.

Пеш аз хама бояд ба хотир орем, ки то соли 2000-ум хайати оиларо ба воситаи категорияи «оила» хамчун вохиди мушохида муайян мекарданд. Аз соли 2000-ум сар карда дар тачрибаи барўйхатгирии ахоли, мувофиқи талаботхои байналмиллали, аввалин бор категорияи нав хамчун «хочагии хонаги» истифода бурда шудааст. Фарқи байни мафхумхои «хочагии хонаги» ва «оила» чунин мебошанд:

а) хочагии хонаги метавонад аз 1 одам, оила бояд на кам аз 2 шахс

иборат бошанд;

б) аьзохои хочаги шарт нест, ки хешу табор бошанд, дар аьзохои оила бошад хешу табори шарт мебошад. Аьзохои хайати хочагии хонагие, ки акти граждании никох доранд, пеш аз хама мафхум дар бораи бозтавлиди демографии ахоли бояд дихад, чунки он бояд ба аьзохои хочагии хонаги гамхори намояд, зиндагиро ташкил дихад.

Дар чараёни омўзиши демографии хайати хочагихои хонагии ахоли чунин нишондихандахои умумии демографи хисоб карда мешавад:

  • шумораи шахсоне, ки ақди никох доранд ва надоранд;
  • шумораи талоқшудагон;
  • коэффитсиенти никох ва талоқ ба сари хар як 1000 нафар ахоли;
  • давомнокии миёнаи никох;
  • шумораи хочагихои хонаги ва хачми онхо;
  • шумораи кўдакон, синну соли зану шавхарон ва дигар аломатхое, ки хочагии хонагиро тавсифи медиханд.
Омўзиши демографии хайати миллии ахоли.

Демография хайати миллии ахолиро бо алоқамандии дигар нишондихандахо (таркиби ичтимои, шуғл, маьлумотноки, чинс ва дигар аломатхои он) меомўзад.

Миллати шахс ин таалуқ доштани он ба ягон гурўхи муайяни умуми этники, халқ (этнос) аст. Аломати мухимтарина таалуқ доштани милли-забони модари ва худшиносии миллат мебошад. Дар вақти гузаронидани барўйхатгирии умумии ахолии Чумхурии Точикистон хар ду аломат ба хисоб гирифта мешавад.

Таркиби этнетики – ин тақсимоти ахоли аз рўйи аломати милли, нажод ва таалуқ доштани динни, нишондихандахои гуногуни забон, ки дар барўйхатгирихо ва формахои хисоботи чори ба хисоб гирифта мешавад.

Дар дунё қариб 3000 хазор халқ вучуд дорад, қисми онхо дар натичаи тараққиёти таьрихии дуру дароз ба миллат табдил ёфтанд; дигархояшон хамчун халқият ва гурўхи сеюмашон ба гурўхи қабилахо ё қабилахои алохида чудо шудаанд. Халқ дар мафхуми васеьаш – ин гурўхи калони одамон, ки пеш аз хама ба чойи пайдоиши худ алоқаманд мебошанд. Бо ибораи дақиқтар бошад он чунин мазмун дорад. Халқ – ин ифодаи хамаи намудхои умумии этниқи мебошад. Миллат ин умумияти таьрихии халқхо дар чараёни ба вучуд омадани алоқахои масохати (территорияви) ва иқтисоди, забон, баьзе хусусиятхои мадани ва хоса тараққиёти шуурнокии миллат.

Маьлумотхои пурра ва дақиқро оид ба миллат фақат ба рўйхатгирии ахоли дода метавонад.

Хангоми барўйхатгири хар шахс миллати худро изхор менамояд. Хайати миллии ахолии мамлакат асоси тақсим намудани масохати маьмурии он мебошад.

Хайати маьлумотнокии ахоли.

Дар чамьият хачми дониш ва тачрибахои тахассуси аз насл ба насл воситаи системаи маорифи халқ дода мешаванд. Бинобар хамин дар демография омўзиши дарачаи маьлумотноки ва саводноки дар тараққиёти чавмьият ахамияти беандоза калон дорад. Он хамчун қисми чудошавандаи дарачаи мадани ва пешоянд ба вучуд овардани нерўхои мутахассисони мамлакат мебошанд.

Маориф хамчуни сохаи иқтисоди фаьолияти муассисахои томактаби, муассисахои маьлумоти умуми, ибтидои, миёна ва олии маьлумотхои касби ва инчунин маьлумотхои иловагиро дар бар мегирад.

Барои хаматарафа нишон додани дарачаи маьлумотнокии ахоли дар мамлакат, тағиротхои миқлори ва сифатие, ки дар ин сохахо ба амал меоянд, нишондихандахои демографию омори истифода мешаванд ба монанди: шумора ва таркиби муассисахои маориф, шумораи хонандагон, қабул дар муассисахои таьлимдихи, хатмкунандагон, мутахассисон, шумора ва таркиби омўзгорон, хачми чойи таьлимгири ба як хонанда, бо воситахои таьлимии техники таьмин будан, фондхои китобхонахо, бо хобгоххо, муассисахои хўроки умуми ва ғайра. Аз гуфтахои боло маьлум мешавад, ки маориф яке аз омилхои мухимтаринест, ки тараққиёти мустахками инсониятро таьмин менамояд. Маьлумотноки барои барои хар як инсон хамчунин дар ғани гардонидани «сармояи инсоният», ки бо он ба бозори мехнат ворид мешавад ва хам барои тараққиёти он хамчун шахсият чизи бебахост.

Дар Чумхурии Точикистон масьалаи маориф, таьмин намудани саводнокии умумии ахоли бо муваффақият хал нашудааст. Ба хисоб гирифтани саводнокии умумии ахоли дар асоси маьлумотхои демографи оид ба шумораи шахсоне, ки хондан ва навиштан ё ки фақат хонданро бо ягон забон метавонанд, саводнок хисоб мешаванд. Дарачаи маьлумотнокии ахоли бо чунин нишондихандахо чен карда мешаванд:

  • шумораи босаводон ба 100 нафар ахолии дар синну соли аз 9 то 49 сола, ки қобилияти саводноки доранд;
  • шумораи шахсоне, ки дарачаи маьлумоти махсус (оли, олии нопурра, миёнаи махсус, миёнаи умуми, миёнаи нопурра, ибтидои) ба 1000 нафар ахоли дар синну соли 14-15 сола ва аз он зиёдтар.

Дарачаи маьлумотноки барои хамаи ахоли, ахолии шахр ва ахолии дехот, мард ва зан, ахолии шуғлдошта ва бешуғл, барои ахолии гурўххои дар синну соли гуногун буда омўхта мешаванд.

Дар Точикистон дарачаи саводнокии ахоли нисбатан баланд мебошанд. Ба ин натичахои барўйхатгирии ахоли дар соли 2000 гувохи медиханд. Аз шумораи умумии ахолии синну соли муқарраршудаи мамлакат 7,6 % маьлумоти оли доштанд, 1,3 % олии нопурра, 6,6 % миёнаи махсус, 19,2 % маьлумоти умумии асоси (миёнаи нопурра), маьлумоти миёнаи умуми 57,5 %. Фақат 5,9 % маьлумоти ибтидои доштанд ва ахолии бесавод 0,5 % ахолии қобили маьлумот омўхтанро ташкил медиханд.

Дарачаи маьлумотнокии ахолии шахр нисбатан ба дехот баландтар мебошад: хачми қиёсии ахолии шахр, ки фақат маьлумоти оли доранд, 2,7 маротиба нисбат ба ахолии дехот баландтар аст, маьлумоти миёнаи махсус – 1,7 маротиба.

Хачми қиёсии истиқоматкунандагони қишлоқ, ки фақат маьлумоти ибтидои доранд, нисбат ба ахолии шахр 1,3 % зиёдтар мебошанд.

Дарачаи ахолии бесавод на он қадар баланд аст, ба 1000 нафар ахоли дар шахрхо 0,5 %  ва  дар дехот – 0,6 % ташкил мекунанд. зиёда аз 72 % шахсони бесавод калонсолон (аз 55 сола калонтар) мебошанд. Занони бесавод 3 маротиба аз мардхо бисёртаранд.

Тафовути дарачаи саводнокии ахоли аз рўи минтақахо ба ғайр аз шахри Душанбе он қадар зиёд нест.

О Main Aditor

Здравствуйте! Если у Вас возникнут вопросы, напишите нам на почту help@allinweb.ru

Один комментарий

  1. Раҳмати калон!!! барои маълумотҳо мо аз корбарони сомона минадорем

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован.