Роххои калимасози дар забони англиси  

 Калимасозї – ин воситаи асосии боїшавии таркиби луѓавии забони мебошад. Бо ин роњ таркибї луѓавї бо калимањои нав пурра мешавад. Забон барои пурра ва бо нозукиҳояш ифода намудани фикр ва барои њаматарафа ќонеъ гардонидани талаботи мубодилаи афкор аз њамаи воситањо истифода мекунад. Забони адабии њозираи тољикї усули муайяни калимасозї дорад, ки таърихан ташаккул ёфта, баробари забон инкишоф меёбад. Тарзњои калимасозии забони адабї то андозае устувор буда, дар садсолањо таѓйир намеёбанд ва дар асоси њамин ќолабњо дар забон калимањои нав ба вуљуд меоянд. Дар маъхазњои илмию таълимии забоншиносї усулњои зерини калимасозї нишон дода шудааст:

1.Калимасозии морфологї

Калимасозии морфологї навъи сермањсултарин калимасозї мебошад. Ин роњ дар навбати худ боз ба ду гурўњ људо мешавад:

а) навъи мураккаби калимасозї (аз ду ва ё зиёда реша иборат аст):

-калимањои мураккаби тобеь;

-калимањои мураккаби паїваст;

б) вандафзої (аффиксатсия):

-пешванду реша(њамхона, бехона);

-pешa ва пасванд (гулдон, гулзор, гулистон);

 2. Калимасозии морфологї – синтаксисї

Субстантиватсия шудани дигар ҳиссаҳои нутќ ба калимасозии морфологї-синтаксисї дохил мешавад. Чунончи, асоси замони гузаштаи навишт, ё асоси замони њозираи феъл равон дар мавқеи муайяни синтаксисї ба вазифаи исм меояд. 

3. Калимасозии луѓавї – синтаксисї

Таркибу иборањо бе њељ таѓїирот њамчун калима истифода шаванд. ки ин гуна роњи калимасозї низ дар забон тез-тез ба чашм мерасад: шањри нав-Шањринав, марди кор – мардикор.

Калимасозии луѓавї – семантики (таѓйир ёфтан маънои калима ва паїдо шудани маънои нави он): пул ба маънои андозаи арзиш ва купрук.

4. Мавќеи вандњо дар калимасозї

Аффиксатсия ё бо истилоњи нав вандафзої яке аз маъмултарин ва сермањсултарин усули морфологии калимасозї дар забонњо, аз он љумла забони тољикї ба шумор меравад. Ќайд кардан зарур аст, ки вандњо ду навъ мешаванд: калимасоз ва шаклсоз, вандњои калимасоз маънои калимаро таѓйир дода, вандҳои шаклимасоз бошанд шакли калимаро дигар мекунанд бинобар ин маълумоти бештарро дар бораи вандњои калимасоз меорем. Ҳамаи њиссаҳои нутќи мустаќилмаъно соҳиби ванд- њоянд, аммо миќдори вандњо дар њиссаҳои нутқ баробар мушоњида намешаванд. Масалан, агар дар калимасозии исмҳо пасвандњои зиёд ва њамагї як пешванд иштирок мекунанд. Дар калимасозии сифат бошад, пешвандҳо бештар иштирок мекунанд. Дар сарчашмаҳои илмии забоншиносї вандњо аз лињози доираи калимасозї ба се гурўњ људо карда шудаанд: сермањсул, каммањсул ва бемањсул.

Ба гурўњи аввал пешвандњои бо, -ба,-бар, -бе, -но ва пасвандњои –гї, -она, -нок, -гарї, -гоњ, -истон, -ча ва монанди инҳоро дохил мекунанд, ба гурўњи вандњои каммањсул то-, -ор, – сор, -ик, -вар, -гун, -окї, -ина … ва ба гурўњи сеюм бошад, пешванди дар- ва пасвандњои -ур, -ваш, -осо, -ок, -о, -чак ва бамонанди инњо дохил карда шудаанд. Дар ташаккули наввожањо маќоми вандњои сермањсул бузург аст.

Дар тавлиди сифатњои сохта пасвандҳои –ї (- гї, вї) сермаҳсул мебошанд. Ин пасванд асосан аз исмњои маънї ва моддї сифати нисбї месозанд.

Зарфњо вазифањои грамматикии зиёдро адо намуда гурўњи калони лексикаи забони адабии тољикро ташкил медињанд. Ба аффиксҳои зарфсоз пасвандњои -ан(-ян), -нокї, акиї -она, -сон, -осо, -ваш, -вор, -ї ва пешвандњои бе-, но-, бар-, ба-, бо- дохил шуда, пасвандњои -ан(-ян), -нокї, -акї ва пешвандњои бе, -но дар калимасозии зарф нисбатан сермаҳсуланд.  Дар забони англисї бошад чунин:  

Аффиксҳои асли аз замони қадимаи англисї вуҷуд дошта, калимаҳои аслии он мебошад. Морфемаҳо иваз шуданд. Тағйироти таърихи  забони англисї гуногун мебошад.

Аффиксҳои аслии; Dom, hood, lock, full, less, like, ship мебошад.

Dom<OE, dom ‘‘fate’’, power, cf Mode E doom. Суффикси-hood, ки он калимаҳо мебошанд аз забони қадимаи англисї ба вуљуд омадаанд.

Мисол: childhood, boyhood, ё ин ки исми ‘‘state’’ аз забони қадимаи англисї ба вуљуд омадааст, ки шакли он чунин аст.

Lac ҳамчунин маънои ‘‘state’’ дорад. 

Суффикси аслии сермаҳсули забони англисї -d, -dom, -ed, -en, -fold, -ful, -hood, -ing, -ish, -less. 

Let, like, lock, ly, ness, oe, red, ship, some, teen, the, ward, wise, y. Як қисми калимаҳо аз забонҳои гуногун иқтибос шудаанд, ки аз забони лотини иқтибос шудаанд.

Онҳо танҳо қисми структуравии забонро ташкил медиҳад.

Able – latin – abilis. Мисол: Laughable, unforgettable, unforgivable, brigade, cascade – аз забони франсавї иқтибос шудааст [28, 87].

Префиксҳои аслї ва иқтибосї

Мо префиксҳоро чун як қисми ҳиссачаҳо номбар намудем ва онҳо худ калимаи мустақилмаъно нестанд. Префиксҳои аслї аз калимаҳои мустақил ба вуљуд омада инкишоф ёфтанд.

Шумораи префиксҳо хеле хурд аст: a, be, un (инкори ва баръакс). Префиксҳои fore, mis, mid – аз забони дигар миллатҳо иқтибос шудаанд. Онҳо морфемаҳои сохта мебошанд. Баъзе префиксҳо дуюм маротиба инкишоф ёфта, ҳамчун калимаи мустаъқилмаъно истифода бурда мешавад ва монанди префиксҳои unter, sub, arch мебошанд. Саҳ. 123. Reading modern English Lexicology.

Префиксҳое, ки аз калимаҳои асоси лотини гирифта шудааст. Бештари преффиксҳо асосан ҳамчун калимаҳо омухта мешаванд ё ин ки истилоҳи илми мебошанд, ки аз забони муосири лотинї иқтибос шудааст. Мисол: префикси ante-, extra-, intra-, para-. Префикс дар асоси се нишондоди ақидавї ба вуљуд омадаст. 

 1. Префиксҳое, ки хусусияти сифатсози доранд: anteroom-, archbishop-, ex, king.

2. Префиксҳое, ки қобилияти зарар сохтанро доранд, ба монанди; unconscious, hupersensitive, informal, overanxicus, unroll, rewrite, mislay;

3. Префиксҳое, ки хусусияти сохтани пешояндҳо доранд. Мисол: prewar years, postgradate, studies, antiaircraft gun, anti-nazi:

add

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Этот сайт использует Akismet для борьбы со спамом. Узнайте как обрабатываются ваши данные комментариев.